Xuất khẩu thủy sản đón cơ hội phục hồi

Xuất khẩu thủy sản có thể đạt trên 12 tỷ USD trong năm nay. Ảnh: TL

Xuất khẩu thủy sản tăng gần 15% trong 4 tháng đầu năm, cho thấy nhu cầu tiêu thụ tại nhiều thị trường lớn đang phục hồi rõ nét. Tuy nhiên, để tận dụng cơ hội tăng trưởng mới, ngành thủy sản cần tiếp tục tháo gỡ các điểm nghẽn về nguyên liệu, lao động và chi phí tuân thủ.

Thủy sản có cơ hội tăng trưởng 8 - 10%

Theo số liệu từ Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, kim ngạch xuất khẩu thủy sản tháng 4/2026 đạt 947,8 triệu USD, đưa tổng giá trị xuất khẩu 4 tháng đầu năm lên khoảng 3,7 tỷ USD, tăng gần 15% so với cùng kỳ năm trước

Đà tăng này phản ánh nhu cầu nhập khẩu đang cải thiện tại nhiều thị trường lớn sau giai đoạn tồn kho cao và sức mua suy yếu kéo dài từ năm 2024 đến hết nửa đầu năm 2025. Trong đó, Trung Quốc tiếp tục là điểm sáng nổi bật nhất.

Theo VASEP, Trung Quốc hiện chiếm 26,7% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam và là thị trường tăng trưởng mạnh nhất trong nhóm 15 thị trường xuất khẩu chủ lực, với mức tăng tới 52,3% so với cùng kỳ năm ngoái. Nhật Bản đứng thứ hai với tỷ trọng 13,8%, tăng nhẹ 1,8%. Trong khi đó, Hoa Kỳ - thị trường từng dẫn đầu nhiều năm, lại giảm 7,4%, trở thành thị trường lớn duy nhất ghi nhận tăng trưởng âm trong những tháng đầu năm.

Tổng Thư ký VASEP Nguyễn Hoài Nam nhận định, ngành thủy sản vẫn có cơ hội đạt mục tiêu tăng trưởng 8 - 10%, tương ứng kim ngạch xuất khẩu trên 12 tỷ USD trong năm nay nếu nhận được sự hỗ trợ kịp thời từ Chính phủ, các bộ, ngành và địa phương.

Các chuyên gia cho rằng dư địa tăng trưởng của thủy sản Việt Nam vẫn còn rất lớn nhờ lợi thế từ các hiệp định thương mại thế hệ mới như EVFTA, CPTPP, UKVFTA hay RCEP. Những hiệp định đang giúp hàng thủy sản Việt Nam mở rộng khả năng tiếp cận các thị trường có mức tiêu thụ cao và thuế suất ưu đãi.

Bên cạnh đó, nhu cầu tiêu dùng thủy sản chế biến sâu tại nhiều thị trường đang gia tăng, đặc biệt với các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, sản phẩm xanh, thân thiện môi trường và có truy xuất nguồn gốc minh bạch. Đây là lợi thế cho doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh ngành đang đẩy mạnh đầu tư công nghệ chế biến, tự động hóa và chuyển đổi số.

VASEP đề xuất hàng loạt giải pháp gỡ khó

Tuy nhiên, VASEP cũng cho biết, các doanh nghiệp đang phải đối mặt với nhiều áp lực như thiếu hụt nguyên liệu, thiếu lao động, giá thành sản xuất cao, dịch bệnh và các vụ điều tra phòng vệ thương mại từ thị trường nhập khẩu. Cùng với đó là hàng loạt yêu cầu kỹ thuật, tiêu chuẩn môi trường, truy xuất nguồn gốc và quy định nhập khẩu ngày càng khắt khe từ các thị trường lớn. Đặc biệt, vấn đề chống khai thác IUU tiếp tục là yêu cầu then chốt đối với xuất khẩu hải sản sang EU.

Trước những khó khăn hiện nay, VASEP kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường sớm sửa đổi Thông tư số 81/2025 và Thông tư số 74/2025 nhằm tháo gỡ vướng mắc trong xuất khẩu hải sản khai thác sang thị trường EU và Hoa Kỳ. Theo đó, cần đẩy mạnh số hóa quy trình, đơn giản hóa hồ sơ, thống nhất cách thực hiện giữa các địa phương để giảm thời gian xử lý thủ tục và hạn chế phát sinh chi phí cho doanh nghiệp.

Với nghề cá quy mô nhỏ, việc cải cách thủ tục cần bảo đảm vừa đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc, vừa duy trì sinh kế cho ngư dân.

Liên quan đến chống khai thác IUU, VASEP đề xuất rà soát khái niệm “hàng nguyên lô” đối với thủy sản nhập khẩu nhằm phù hợp hơn với thực tế thương mại hiện nay. Đồng thời, kiến nghị điều chỉnh quy định phân vùng khai thác theo hướng linh hoạt hơn với điều kiện thực tế của nghề cá trong nước. Theo đó, nhiều tàu cá có chiều dài trên 15m nhưng công suất nhỏ, khả năng vươn khơi hạn chế; nếu buộc hoạt động xa bờ sẽ làm tăng đáng kể chi phí sản xuất và ảnh hưởng đến nguồn cung nguyên liệu hợp pháp cho chế biến xuất khẩu.

Để ổn định nguồn nhân lực, tránh nguy cơ đứt gãy năng lực sản xuất ngay trong giai đoạn thị trường đang phục hồi, Hiệp hội đề xuất Chính phủ và các địa phương cần có giải pháp hạn chế tình trạng xuất khẩu lao động ồ ạt tại các khu vực đang thiếu lao động sản xuất. Đồng thời, cần quy hoạch hợp lý các ngành nghề trên cùng địa bàn để tránh cạnh tranh lao động cục bộ giữa các lĩnh vực.

Bên cạnh đó, VASEP đề xuất xây dựng một chương trình tổng thể nhằm phát triển ổn định nguồn nguyên liệu và nhân lực cho toàn ngành. Cụ thể, cần đồng thời nâng cao chất lượng con giống, kiểm soát dịch bệnh, giảm giá thành sản xuất và tiếp tục đầu tư hạ tầng nghề cá, cảng cá, hệ thống giám sát tàu cá cũng như cơ sở dữ liệu truy xuất nguồn gốc phục vụ chống khai thác IUU.

Ngoài ra, Hiệp hội cũng kiến nghị sửa đổi các quy định trong Luật An toàn thực phẩm và Luật Bảo vệ môi trường theo hướng quản lý rủi ro, tăng hậu kiểm thay vì tiền kiểm quá mức. Một số doanh nghiệp đề xuất được áp dụng linh hoạt cơ chế đấu nối hoặc miễn đấu nối hệ thống xử lý nước thải tập trung nếu đã đầu tư hệ thống xử lý đạt chuẩn và có quan trắc tự động.

Ở góc độ hỗ trợ thị trường, VASEP kiến nghị tiếp tục duy trì các gói tín dụng ưu đãi cho lĩnh vực nông, lâm, thủy sản, đồng thời tăng cường ngoại giao kinh tế và xúc tiến thương mại tại các thị trường trọng điểm như Hoa Kỳ, EU, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Đông.

Theo cộng đồng doanh nghiệp thủy sản, trong bối cảnh thương mại toàn cầu biến động mạnh và các hàng rào kỹ thuật ngày càng gia tăng, việc cải cách thể chế, giảm chi phí tuân thủ và hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh sẽ là yếu tố then chốt để ngành thủy sản duy trì đà tăng trưởng bền vững trong thời gian tới.

Vũ Quang